میراث ایلام در مسیر ثبت جهانی؛ از شناسایی ۲۰۰ اثر جدید تا اقتصاد هویت‌بنیان صنایع‌دستی
مصاحبه و تنظیم: رقیه کاظمی
تفصیل روز – ایلام، استانی که سال‌ها بیشتر به‌عنوان مسیر عبور زائران شناخته می‌شد، اکنون به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان در مسیر تبدیل شدن به یک «مقصد گردشگری» قرار گرفته است؛ مسیری که از حفاظت و ثبت آثار تاریخی آغاز می‌شود، به توسعه زیرساخت‌های گردشگری و جذب گردشگران خارجی می‌رسد و در نهایت می‌تواند صنایع‌دستی و اقتصاد محلی را نیز متحول کند.
فرزاد شریفی در گفت‌وگویی تفصیلی با تشریح برنامه‌های میراث فرهنگی ایلام، از ثبت ۹۶۳ اثر استان در فهرست آثار ملی و آماده‌سازی پرونده بیش از ۲۰۰ اثر دیگر برای ثبت خبر داد و گفت که ایلام برای نخستین‌بار به‌صورت جدی فرآیند آماده‌سازی پرونده‌های ثبت جهانی را نیز دنبال می‌کند.
وی همچنین از مرمت بناهای تاریخی، افزایش گردشگران عراقی، ساماندهی خانه‌مسافرهای غیرمجاز، فعالیت ۱۵۷ اقامتگاه بوم‌گردی، اشتغال حدود ۳۰ هزار صنعتگر در ۳۳ رشته صنایع‌دستی و فروش بیش از ۱۴ میلیارد و ۷۳۰ میلیون تومان صنایع‌دستی در ایام اربعین سخن گفت و بر ضرورت حرکت استان به سمت بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی و تقویت زیرساخت‌های گردشگری تأکید کرد.
ثبت ۲۰۰ اثر جدید؛ ایلام به دنبال حضور در فهرست جهانی
شریفی با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی استان ایلام اظهار کرد: در حوزه میراث فرهنگی نزدیک به ۹۶۳ اثر را در فهرست آثار ملی ثبت کرده‌ایم و قطعاً پتانسیل استان با توجه به غنای تاریخی و فرهنگی که وجود دارد، بیش از اینها است.
وی افزود: خوشبختانه با تلاشی که در مجموعه میراث فرهنگی استان ایلام و اداره‌کل شکل گرفته، آثار زیادی را شناسایی کرده‌ایم و ان‌شاءالله بتوانیم تعداد این آثار را بیشتر کنیم؛ هم برای معرفی و هم برای حفاظت.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام ادامه داد: یک برنامه‌ای داریم که قطعاً می‌تواند در بحث ثبت آثار ملی خیلی مؤثر باشد. الان بیش از ۲۰۰ اثر را شناسایی کرده‌ایم و پرونده‌هایشان را آماده کرده‌ایم که برای وزارت میراث فرهنگی ارسال کنیم.
شریفی گفت: این موضوع خودش یک رکورد در کل کشور است، نه فقط در استان ایلام، که بتوانیم به‌صورت هم‌زمان تعداد زیادی اثر را در یک نوبت در فهرست آثار ملی ثبت کنیم.
وی با اشاره به برنامه‌های مرمتی اداره‌کل میراث فرهنگی استان اظهار کرد: برنامه بعدی ما در بحث مرمت آثار تاریخی و قلاع است. خوشبختانه همین الان در قلعه والی شهر ایلام بحث مرمت را آغاز کرده‌ایم و ان‌شاءالله تا ۱۵ تا ۲۰ روز دیگر مرمت آن به پایان می‌رسد.
وی افزود: در کاخ فلاحتی که به هر حال مطالبه مردم هم بود، امسال مرمت داشتیم. در نقاط مختلف استان نیز بحث مرمت آثار تاریخی را دنبال می‌کنیم. در طاق شیرین و فرهاد شهرستان ایوان، الان مسیر دسترسی و راه گردشگری آن را داریم انجام می‌دهیم و در قلعه شیاخ شهرستان میمه نیز بحث مرمت در حال انجام است و همکاران ما و بخش خصوصی پای کار هستند.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام با اشاره به ضرورت ثبت جهانی آثار استان بیان کرد: واقعیتش یک حلقه مفقوده‌ای ما در حوزه میراث فرهنگی داریم. با توجه به اینکه از شماره یک تا هشت آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، چند اثر مربوط به استان ایلام است، این نشان‌دهنده غنای فرهنگی و تاریخی استان ایلام است.
شریفی افزود: ما پرونده‌هایی را باید آماده کنیم و آماده هم کرده‌ایم در بحث ثبت جهانی. در حوزه میراث فرهنگی، جزو استان‌هایی هستیم که ثبت جهانی نداریم، اما با تلاشی که از سوی همکاران ما در حوزه معاونت میراث فرهنگی انجام شده، نزدیک به چهار پرونده را به وزارت میراث فرهنگی ارسال کرده‌ایم تا بتوانیم بحث ثبت جهانی را دنبال کنیم.
وی ادامه داد: این فرآیند ابتدا با ثبت موقت آغاز می‌شود و بعد ثبت یونسکو انجام خواهد شد و ما این موضوع را ان‌شاءالله در دستور کار خودمان قرار داده‌ایم.
شریفی تأکید کرد: البته یک مطالبه هم باید از سوی نمایندگان محترم، استاندار و مسئولان استان شکل بگیرد. با توجه به سفر قریب‌الوقوع وزیر محترم میراث فرهنگی به استان ایلام، ان‌شاءالله بتوانیم این کار را به شکل جدی‌تری دنبال کنیم.
میراث فرهنگی متعلق به مردم است؛ حفاظت فقط با برخورد انتظامی ممکن نیست
وی درباره حفاظت از آثار تاریخی استان نیز گفت: در بحث حفاظت از آثار تاریخی، واقعیتش ما در مجموعه میراث فرهنگی یگان حفاظت را داریم که واقعاً پای کار هستند. اما معتقدیم میراث فرهنگی بیشتر متعلق به خود مردم است و باید یک فرهنگ‌سازی جامع و کامل صورت بگیرد.
شریفی افزود: این میراث از گذشته به ما به ارث رسیده و به آیندگان منتقل خواهد شد. بنابراین در بحث حفاظت از میراث فرهنگی، خوشبختانه یگان حفاظت ما خیلی خوب ورود کرده و دستگیری‌هایی هم داشته‌ایم.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام ادامه داد: در کنار این دستگیری‌ها باید از نیروی انتظامی هم تشکر کنیم که انصافاً پای کار است و به‌عنوان گشت تلفیقی با ما همکاری لازم را دارد. انجمن‌هایی هم وجود دارند که به‌عنوان بخش خصوصی نهایت همکاری را با ما انجام می‌دهند.
وی گفت: با این حال من معتقدم باید بیشتر کار کنیم و یک فرهنگ‌سازی خوبی را شکل بدهیم. گاهی می‌بینیم هم حفاری غیرمجاز داریم و هم روی ابنیه تاریخی ما یادگاری یا شعارهایی نوشته می‌شود.
شریفی افزود: برای این موضوع برنامه‌ریزی کرده‌ایم که از طریق یک اپلیکیشن یا نرم‌افزار بتوانیم ان‌شاءالله آن فرهنگ‌سازی را در قالب برنامه‌هایی که در دستور کار داریم، شکل بدهیم.
ایلام از استان گذر عبور کرده و به سمت مقصد گردشگری می‌رود
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام در ادامه با اشاره به ظرفیت گردشگری استان اظهار کرد: در حوزه گردشگری، واقعیتش استان ایلام از یک استان گذر عبور کرده و به‌عنوان یک استان مقصد تبدیل شده‌ایم.
وی افزود: یکی از مؤلفه‌های مهم و تأثیرگذار در حوزه گردشگری واقعاً اربعین است. ما نباید از اربعین غفلت کنیم. البته ما اربعین را به‌عنوان گردشگر حساب نمی‌کنیم که بگوییم صرفاً یک رونق اقتصادی ایجاد می‌شود، ولی باید بیشتر تلاش کنیم که ماندگاری مسافر، زائر و یا گردشگر را در استان ایلام تقویت کنیم.
شریفی ادامه داد: ماندگاری گردشگر تحت تأثیر مؤلفه‌های بسیار زیادی قرار می‌گیرد و باید زیرساخت‌های استان را تقویت کنیم.
وی با بیان اینکه گردشگری یک موضوع فرابخشی است، گفت: ما معتقدیم گردشگری فقط بحث دستگاه‌های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیست. سه مؤلفه در استان ایلام می‌تواند مهم باشد؛ یکی زیرساخت، یکی امنیت و یکی هم جاذبه‌های گردشگری و طبیعت ما. این سه مؤلفه خیلی مهم هستند.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام افزود: خوشبختانه در سنوات گذشته می‌بینیم جاده‌هایمان دارند تعریض می‌شوند که این خیلی مهم و تأثیرگذار است. الان فرودگاه ما نسبت به گذشته فعال‌تر شده و پروازهای مختلفی را افزایش داده‌ایم و طبیعت‌مان هم انصافاً طبیعت بکری است.
شریفی تأکید کرد: در کنار این مؤلفه‌ها، بحث ایجاد جاذبه‌های مصنوعی در استان ایلام هم نیاز است. باید به سمت این برویم که مسافرها و گردشگرهایی که وارد استان ایلام می‌شوند، در کنار جاذبه‌های طبیعی، حتماً جاذبه‌های مصنوعی هم داشته باشند.
وی افزود: در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ برای مجتمع گردشگری پارک کوثر نزدیک پنج میلیارد تومان تسهیلات پرداخت کردیم. به نظر من نیاز اصلی استان این است که اگر بتوانیم در کمیته اقتصادی استان این موضوع را تقویت کنیم و یک جاذبه مصنوعی مثل مثلاً موج‌های آبی در استان ایلام ایجاد کنیم، قطعاً می‌تواند به جذب گردشگر و ماندگاری گردشگر کمک بسیار زیادی کند.
گردشگران عراقی بیشتر به خانه‌مسافرها می‌روند؛ ساماندهی در دستور کار است
شریفی درباره وضعیت گردشگران عراقی در استان گفت: خوشبختانه ما در حوزه گردشگری، به‌خصوص در تیر، مرداد و شهریور، شاهد افزایش گردشگران عراقی نسبت به سال گذشته بودیم.
وی افزود: در فروردین، اردیبهشت و خرداد رشد ما منفی بود، ولی در حال حاضر رشد گردشگری این سه ماه نسبت به سال گذشته بیشتر بوده است. تأثیراتی که به هر حال جنگ داشت خیلی تأثیرگذار بود و اگر شرایط جنگی نبود، قطعاً مثل سه ماهه اخیر، یعنی تیر، مرداد و شهریور، شاهد افزایش و رشد گردشگر بودیم.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام ادامه داد: الان بیشتر گردشگرهای عراقی که استان ایلام را به‌عنوان مقصد خودشان انتخاب می‌کنند، خانه‌مسافرها را در اولویت اول خودشان قرار می‌دهند، بعد بوم‌گردی‌ها و بعد هتل‌ها.
شریفی اظهار کرد: ما برنامه‌ریزی کرده‌ایم که چون بایستی در حوزه گردشگری نگاه‌مان مساوی، متوازن و برابر باشد، هتل‌هایی که الان دارند خدمات می‌دهند هم بتوانند جذب گردشگر عراقی را داشته باشند.
وی با اشاره به فعالیت خانه‌مسافرهای غیرمجاز گفت: معضل اصلی ما، خانه‌مسافرهای غیرمجازی است که در سطح شهر ایلام، به‌خصوص، فعالیت می‌کنند و آمار این خانه‌مسافرها هم خیلی زیاد است.
شریفی افزود: خوشبختانه در جلسه کارگروه امنیت گردشگران خارجی که داشتیم، این موضوع مطرح شده و همچنین در بحث قرارگاهی که تشکیل شده، این موضوع مورد رصد است.
وی تصریح کرد: هدف اول ما جذب این خانه‌مسافرهای غیرمجاز است که آنها را هدفمند کنیم. در کنار آن، چنانچه اینها به همان بحث خودشان به‌عنوان غیرمجاز ادامه بدهند، قطعاً به سمت پلمب کردن این مجموعه‌ها خواهیم رفت.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام گفت: واقعاً بایستی مسافر عراقی یا گردشگر عراقی که وارد استان می‌شود، آمار و اطلاعاتش ثبت شود. ما به دنبال این هستیم که در مرحله اول این خانه‌مسافرهای غیرمجاز را جذب کنیم و در مرحله بعد، چنانچه شرایط فراهم نشود، قطعاً به سمت پلمب کردن این مجموعه‌ها خواهیم رفت.
۱۵۷ بوم‌گردی فعال؛ هر روستا حداقل یک بوم‌گردی داشته باشد
وی درباره توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی نیز اظهار کرد: الان در استان نزدیک ۱۵۷ بوم‌گردی فعال وجود دارد و قطعاً می‌تواند به اقتصاد استان کمک کند؛ هم در بحث اقتصاد و هم در بحث اشتغال.
شریفی افزود: معتقدیم هر روستا باید حداقل یک بوم‌گردی داشته باشد، چون واقعاً ایجاد یک بوم‌گردی، به‌خصوص در مراکز روستایی ما، خودش یک زنجیره را تولید می‌کند و کمک شایانی به اقتصاد محلی آن منطقه خواهد کرد.
وی درباره وضعیت رستوران‌ها نیز گفت: در بحث رستوران‌ها انصافاً رستوران‌های بسیار خوبی در سطح استان ایلام ایجاد شده است. آن‌هایی که زیر نظر مجموعه گردشگری هستند، واقعاً یکی از دغدغه‌های ما این بود که در گذشته مهمانی که وارد استان ایلام می‌شد، چطور از او پذیرایی کنیم.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام افزود: الان هم بحث پیشرفت رستوران‌ها را داریم و هم بحث آموزش آنها را. در حوزه گردشگری، مقوله آموزش را بسیار مهم می‌دانیم و امسال حداقل دو برنامه آموزشی هم در بحث رستوران‌ها و هم در بحث خانه‌های بوم‌گردی و خانه‌مسافرها داشته‌ایم.
۳۰ هزار صنعتگر در ۳۳ رشته؛ صنایع‌دستی ایلام در عراق بازار پیدا کرده است
شریفی با اشاره به ظرفیت صنایع‌دستی استان گفت: در حوزه صنایع‌دستی، الان نزدیک ۳۰ هزار صنعتگر فعال داریم که در قالب ۳۳ رشته فعالیت می‌کنند.
وی افزود: خوشبختانه علی‌رغم اینکه ما مشکلات خاص خودمان را داشتیم و درگیر جنگ بودیم، صنایع‌دستی ما متوقف نشد. در ایام جنگ هم صنعتگرهای ما در کشور عراق حضور فعال پیدا کردند.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام ادامه داد: نزدیک ۵۵ نمایشگاه صنایع‌دستی در این دولت در کشور عراق برگزار شده و در استان واسط، در شهرهای مختلف استان واسط، از جمله الهی، نعمانیه، کوت، عزیزیه و صویره این نمایشگاه‌ها را برگزار کردیم.
وی اظهار کرد: خوشبختانه علاوه بر استقبال خوبی که در حوزه صنایع‌دستی از صنعتگران ما شده، ارتباط بسیار خوبی هم با تجار عراقی برقرار شده است. الان باور بفرمایید از طریق فضای مجازی، ارتباط مستقیم و تنگاتنگی بین صنعتگرهای ما و فعالان بخش خصوصی آنها شکل گرفته و در واقع بازاریابی بسیار خوبی در حوزه صنایع‌دستی استان ایلام ایجاد شده است.
شریفی درباره فروش صنایع‌دستی در ایام اربعین گفت: در ایام اربعین، چون جانمایی بسیار خوبی شکل گرفته بود، در هفت شهرستان نمایشگاه صنایع‌دستی داشتیم و فقط در همان ۱۰ روز، بیش از ۱۴ میلیارد و ۷۳۰ میلیون تومان فروش داشتیم.
وی افزود: نسبت به سال گذشته هم در بحث فروش استقبال خوب بود، اما نیاز اصلی استان این است که بتوانیم به سمت بازارچه‌های دائمی پیش برویم. بازارچه‌های دائمی قطعاً می‌تواند اقتصاد استان را متحول‌تر از وضعیت موجود کند.
بازارچه دائمی صنایع‌دستی؛ حلقه‌ای برای تکمیل اقتصاد محلی
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام اظهار کرد: این موضوع نیازمند این است که دستگاه‌های اجرایی با ما همکاری کنند و بتوانیم سرمایه‌گذار خوب پیدا کنیم.
شریفی افزود: در بعضی استان‌های مختلف می‌بینیم که در کنار نمایشگاه‌های دائمی صنایع‌دستی، کافه، رستوران، سرویس بهداشتی، نمازخانه و یک پک کامل ایجاد شده است. این می‌تواند کمک خیلی خوبی به استان ایلام باشد.
وی با تأکید بر نقش صنایع‌دستی در هویت استان گفت: صنایع‌دستی واقعیتش می‌تواند اقتصاد هویت‌بنیان استان ایلام را تقویت کند. انصافاً صنعتگرهای بسیار خوبی داریم؛ هم در بحث برندسازی، هم در بحث بسته‌بندی و هم در بحث کیفیت خوشبختانه خوب هستیم.
شریفی ادامه داد: اما باید برویم به سمت تکمیل زنجیره ارزشی که مدنظر است. هنوز زنجیره در بعضی از رشته‌ها کامل نشده است.
وی افزود: الان مثلاً در حوزه گلیم نقش‌برجسته تا حدودی زنجیره‌مان تقویت و کامل شده، اما در حوزه چرم، با توجه به اینکه این همه ذبح شکل می‌گیرد، پوست به هر حال دارد به خارج از استان سوق پیدا می‌کند.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام گفت: اگر یک کارخانه دباغی در استان ایلام داشته باشیم و دستگاه‌هایی که می‌توانند در بحث جذب سرمایه‌گذار موفق باشند پای کار بیایند، قطعاً چرم ما که الان از خارج از استان تهیه می‌شود، می‌تواند با قیمت مناسب‌تر و مطلوب‌تر در اختیار صنعتگرهای ما قرار بگیرد و بازار فروش مناسب‌تری داشته باشد.
گلیم نقش‌برجسته باید در همه جای ایلام دیده شود
شریفی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای معرفی گلیم نقش‌برجسته اظهار کرد: با شهرداری و شورای شهر جلسات متعددی داشتیم. یک چهارراه به نام چهارراه صنایع‌دستی انجام شد و المان گلیم نقش‌برجسته هم شکل گرفت و به هر حال حداقل مردم با این موضوع آشنا می‌شوند.
وی افزود: شهر ملی گلیم نقش‌برجسته اگر بخواهد به شهر جهانی تبدیل شود، باید سایر دستگاه‌های اجرایی، از شهرداری گرفته تا خود استانداری و حوزه اقتصادی، همه دست به دست هم بدهیم.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام تأکید کرد: کسی که وارد استان ایلام می‌شود باید با گلیم نقش‌برجسته استان آشنا بشود. منِ دستگاه متولی تا اینجا توانسته‌ام این کارها را انجام بدهم، اما انتظارم این است که سایر دستگاه‌های اجرایی ما را کمک کنند و بتوانیم فرآیند ثبت جهانی گلیم نقش‌برجسته را تقویت کنیم.
شریفی گفت: ارزیابانی از سوی یونسکو اگر بخواهیم این را ثبت کنیم، قطعاً خواهند آمد و باید با این پدیده مواجه شوند که هر جایی می‌روند، از خیابان و معابری که عبور می‌کنند، گلیم نقش‌برجسته یک جوری بولد شده باشد که بتوانیم این را ثبت کنیم.
وی ادامه داد: چهارشنبه‌بازارها و دوشنبه‌بازارهایی که در شهر ایلام و شهرستان‌های مختلف برگزار می‌شود نیز کمک خیلی خوبی به صنعتگرهای استان ایلام در بحث بازار فروش بوده است.
۹۱ پروژه در برنامه توسعه استان برای تقویت گردشگری
شریفی در ادامه با تأکید بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های گردشگری استان اظهار کرد: واقعیتش الان استان به لحاظ گردشگری باید بیشتر تلاش کنیم و زیرساخت‌های گردشگری استان ایلام را تقویت کنیم.
وی افزود: این هم میسر نخواهد شد مگر اینکه با تعامل دستگاه‌های اجرایی، جذب سرمایه‌گذار و بسته‌های تشویقی و انگیزشی را در استان ایلام برای سرمایه‌گذارها فراهم کنیم. این بسته‌ها قطعاً می‌تواند سرمایه‌گذار را به سمت استان ایلام سوق بدهد.
مدیرکل میراث فرهنگی ایلام ادامه داد: اخیراً خوشبختانه با تلاشی که از سوی استاندار محترم، ریاست برنامه و بودجه استان، دانشگاه علوم پزشکی و دستگاه‌های اجرایی، به‌خصوص دستگاه میراث فرهنگی شکل گرفته، جلسات متعددی با دانشگاه و برنامه و بودجه استان برگزار کردیم.
وی گفت: ۹۱ پروژه ما در برنامه توسعه استان آمد که یک کار بسیار خوب است و ان‌شاءالله برای زیرساخت‌های گردشگری اعتبارات لحاظ شود. قطعاً این موضوع استان ایلام را در حوزه گردشگری کمک خواهد کرد.
شریفی افزود: ما در حوزه وزارتی میراث فرهنگی برنامه پنج‌ساله را تدوین کرده‌ایم و خوشبختانه با نگاه مثبتی که وزیر محترم میراث فرهنگی به استان ایلام دارند، ان‌شاءالله این برنامه‌ها محقق شود و بتوانیم هم در بحث گردشگری، هم صنایع‌دستی و هم حوزه میراث فرهنگی اقدامات مثبت‌تری انجام بدهیم.
وی در پایان گفت: به آن آرمان نرسیده‌ایم، ولی ان‌شاءالله در آینده‌ای نزدیک با تلاشی که شکل خواهد گرفت، قطعاً من آینده هم گردشگری و هم صنایع‌دستی استان ایلام را یک آینده خوب می‌بینم.
فرهنگ میزبانی؛ حلقه‌ای مهم در توسعه گردشگری ایلام
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام با اشاره به اهمیت فرهنگ‌سازی در حوزه گردشگری گفت: فرهنگ‌سازی گردشگری هم بسیار مؤثر است. متأسفانه یک دغدغه اصلی ما برخورد ناشایستی است که گاهی هم در مرز و هم در خود شهر ایلام با اتباع عراقی شکل می‌گیرد.
وی افزود: شاهد بعضی حرکات هستیم و این می‌تواند در درازمدت به استان ایلام آسیب بزند. واقعاً ورود هر گردشگر به استان در حوزه‌های مختلف ارزآوری دارد.
شریفی ادامه داد: الان هم بحث گردشگری سلامت استان ایلام مطرح است و هم گردشگری طبیعت‌گردی ما. اینها مؤلفه‌های مهمی برای ورود عراقی‌ها به استان ایلام هستند، اما باید بحث فرهنگ‌سازی را تقویت کنیم.
وی تأکید کرد: ما می‌رویم آنجا و می‌بینیم چه مهمان‌نوازی‌هایی از ما شکل می‌گیرد. ما هم استانی هستیم که به مهمان‌نوازی معروف هستیم و ان‌شاءالله این بحث فرهنگ‌سازی تقویت شود و واقعاً اتباع خارجی را تکریم کنیم.
