تغییر پارادایم دفاعی ایران: از بازدارندگی واکنشی تا دفاع پیشدستانه در برابر تهدید قریبالوقوع
در روزهای اخیر، شورای عالی دفاع جمهوری اسلامی ایران بیانیهای صادر کرد که تنها یک واکنش دیپلماتیک معمولی نبود، بلکه یک «تغییر پارادایم راهبردی» در دکترین امنیت ملی کشور را به نمایش گذاشت. این بیانیه در پاسخ به تشدید ادبیات تهدیدآمیز مقامات آمریکایی، تحرکات نظامی آشکار رژیم صهیونیستی و جابجایی گسترده تجهیزات جنگی آمریکا به منطقه صادر شده و پیامی روشن دارد: عصر انفعال دفاعی به پایان رسیده است.
زمینه تهاجمی و ضرورت پاسخ نوین
جمهوری اسلامی ایران طی سالهای متمادی، همواره در معرض اشکال مختلف تهدید از سوی ایالات متحده و متحدان منطقهای آن بوده است. از جنگ اقتصادی تمامعیار و ترورهای سایبری و فیزیکی دانشمندان، تا اشعال ناآرامیهای داخلی و پروپاگاندای جنگ روانی. آنچه اخیرا رخ داده، تشدید کیفی این تهدیدات است: تبدیل تهدید لفظی به «تهدید عملیاتی» با شواهدی چون تحرکات لجستیکی گسترده نظامی و طرح صریح گزینه مداخله. در چنین شرایطی، تکیه صرف بر دکترین دفاع پسینی، برابر با غافلگیری استراتژیک و افزایش هزینههای امنیتی ملی خواهد بود.
تولد دکترین «دفاع پیشدستانه مشروع»
نکته محوری و نوآورانه این بیانیه، گذار از «واکنش پس از اقدام دشمن» به «حق پاسخ به نشانههای عینی تهدید» است. ایران تاکنون، حتی در قویترین پاسخهای خود (مانند عملیات شهید سلیمانی)، بر مبنای «دفاع مشروع» در پاسخ به یک عمل انجامشده (ترور یک فرمانده) عمل کرده است. در گسترده ترین حالت نیز مشک باران اسرائیل تنها پس از حمله اسرائیل به خاک ایران و ترور فرماندهان نظامی و دانشمندان هسته ای صورت گرفت. اما بیانیه جدید میگوید: «نشانههای عینی تهدید، بخشی از معادله امنیتی است». این بدان معناست که اگر جابجایی گسترده جنگافزار، افزایش حضور نیروهای مهاجم در همسایگی و اعلام تهدید رسمی، «الگوی رفتاری» دشمن را نشان دهد که حکایت از حمله قریبالوقوع دارد، جمهوری اسلامی خود را محق میداند که در چارچوب «دفاع مشروع پیشدستانه» عمل کند. این رویکرد، منطبق با تفسیر پیشرفته از حقوق بینالملل و اصول فقه دفاعی است که «دفاع در برابر تهدید جدی و قریبالوقوع» را مجاز میشمارد.
اهداف کلان راهبردی این تغییر دکترین
این تغییر تنها یک هشدار نظامی نیست، بلکه یک مانور راهبردی چندوجهی است؛ هدف، افزایش هزینه و ریسک هرگونه اقدام خصمانه برای دشمن تا حدی است که منصرف شود. پیام این است: دیگر نمیتوان با «بازی در مرز جنگ» و ایجاد فشار حداکثری، ایران را به انفعال کشاند. بیانیه به وضوح اعلام میکند که میدان نبرد فقط خاک ایران نخواهد بود. اگر تهدید، «تمامعیار» و ترکیبی (اقتصادی، روانی، امنیتی، نظامی) است، پاسخ نیز میتواند در زمان و مکانی که دشمن انتظار ندارد، باشد. ایران با این بیانیه، تحرکات نظامی دشمن را نه به عنوان «اقدامات متعارف»، بلکه به عنوان «مقدمهسازی برای تجاوز» در مجامع بینالمللی معرفی میکند و مشروعیت هر اقدام بعدی خود را بر این اساس بنا مینهد و با متمرکز کردن توجه بر منشأ خارجی تهدیدات، وحدت ملی و انسجام داخلی در پرتو امنیت ملی تقویت میشود.
جمعبندی و چشمانداز
بیانیه شورای دفاع، نشاندهنده بلوغ راهبردی و درک عمیق از جغرافیای تهدیدات نوین است. ایران اعلام میکند که دیگر در دام «واکنش طوطیوار» به تحریکات گرفتار نخواهد شد، بلکه ابتکار عمل استراتژیک را با تعریف جدیدی از «دفاع» در دست میگیرد. موفقیت این دکترین، به دقت در تشخیص «تهدید قریبالوقوع»، تناسب و هوشمندی پاسخ و حفظ انسجام داخلی وابسته است. این موضع، یک بازی بزرگ بازدارندگی است که هدف نهایی آن نه جنگ، بلکه «جلوگیری از جنگ» از طریق افزایش باورپذیری توان پاسخگویی و ایجاد ترس از عواقب غیرقابل پیشبینی برای هر متجاوزی است. اینک نوبت طرف مقابل است که در محاسبات خطرناک خود تجدید نظر کند، زیرا قواعد بازی تغییر کرده است.
